نکات امنیتی هنگام تحویل پروژه سایت چیست؟
تحویل پروژه سایت فقط به معنای تحویل آدرس سایت، اطلاعات ورود یا فایل‌های پروژه نیست. در زمان تحویل باید مشخص باشد چه حساب‌ها، دامنه، هاست، اطلاعات مدیریتی، نسخه‌های پشتیبان و دسترسی‌هایی در اختیار مالک سایت قرار گرفته و چه افرادی همچنان به آن‌ها دسترسی دارند.
اگر این مرحله بدون بررسی امنیتی انجام شود، ممکن است دسترسی‌های مربوط به طراح، توسعه‌دهنده یا افراد قبلی برای مدت طولانی باقی بماند و مالک سایت بدون اطلاع از آن‌ها، کنترل کاملی بر دارایی‌های دیجیتال خود نداشته باشد.
چرا امنیت هنگام تحویل سایت اهمیت دارد؟
در طول طراحی یک سایت معمولاً افراد مختلفی ممکن است به بخش‌های مختلف پروژه دسترسی داشته باشند؛ از حساب مدیریت وردپرس گرفته تا هاست، دامنه، ایمیل، سرویس‌های جانبی و ابزارهای تحلیل.
این دسترسی‌ها ممکن است در زمان طراحی ضروری باشند، اما پس از پایان پروژه همیشه نباید بدون بررسی باقی بمانند.
بنابراین تحویل سایت باید به‌عنوان یک مرحله امنیتی مستقل در نظر گرفته شود؛ مرحله‌ای که در آن مالکیت، دسترسی‌ها و اطلاعات حساس بررسی و وضعیت آن‌ها مشخص می‌شود.
قبل از تحویل سایت چه دسترسی‌هایی باید بررسی شوند؟
اولین قدم، تهیه فهرستی از تمام حساب‌ها و سرویس‌هایی است که برای راه‌اندازی یا مدیریت سایت استفاده شده‌اند.
بسته به نوع پروژه، این موارد می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
* حساب ثبت دامنه
* حساب هاست یا سرور
* پیشخوان وردپرس
* حساب‌های کاربران وردپرس
* ایمیل‌های مرتبط با مدیریت سایت
* حساب‌های مربوط به افزونه‌ها و سرویس‌های خارجی
* ابزارهای آمار و تحلیل سایت
* سرویس‌های ارسال ایمیل
* CDN یا سرویس‌های امنیتی، در صورت استفاده
* درگاه پرداخت و سرویس‌های مرتبط، برای سایت‌های فروشگاهی
* حساب‌های مربوط به پشتیبان‌گیری
لازم نیست همه این سرویس‌ها در هر پروژه وجود داشته باشند؛ فهرست نهایی باید بر اساس ساختار واقعی همان سایت تهیه شود.
مالک اصلی حساب‌های سایت چه کسی باید باشد؟
حساب‌های اصلی مربوط به دارایی‌های سایت بهتر است تحت کنترل مالک واقعی کسب‌وکار باشند.
برای مثال، اگر دامنه و هاست به نام طراح سایت یا شرکت طراحی ثبت شده باشند، مالک کسب‌وکار ممکن است در آینده برای تمدید، انتقال یا مدیریت آن‌ها به شخص دیگری وابسته شود.
این موضوع فقط یک مسئله امنیتی نیست و با مالکیت و مدیریت سایت نیز ارتباط دارد.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع می‌توانید مقاله (مالک واقعی سایت چه کسی باید باشد؟) را مطالعه کنید.
راهنمای لینک داخلی
مالک واقعی سایت چه کسی باید باشد؟
مقصد: مقاله شماره ۱ دسته پنجم.
رمزهای عبور در زمان تحویل چه وضعیتی باید داشته باشند؟
رمز عبور حساب‌هایی که در زمان طراحی استفاده شده‌اند نباید بدون بررسی به‌عنوان رمز دائمی باقی بمانند.
پس از تحویل، مالک سایت باید بتواند رمزهای حساب‌های اصلی را تغییر دهد و دسترسی‌های غیرضروری نیز حذف یا محدود شوند.
همچنین بهتر است برای حساب‌های مهم از رمزهای عبور منحصربه‌فرد و قوی استفاده شود و رمز یک حساب برای سرویس دیگری تکرار نشود.
نکته مهم این است که اطلاعات ورود نباید در فایل‌های عمومی، پیام‌های بدون محافظت یا محل‌هایی که افراد غیرمجاز می‌توانند به آن دسترسی پیدا کنند نگهداری شوند.
آیا باید دسترسی طراح سایت بعد از تحویل حذف شود؟
نه همیشه؛ اما دسترسی دائمی بدون دلیل نیز تصمیم مناسبی نیست.
اگر طراح یا پشتیبان فنی قرار است بعد از تحویل پروژه همچنان سایت را مدیریت کند، بهتر است دسترسی او مشخص، محدود به نیاز واقعی و قابل مدیریت باشد.
برای مثال، به جای استفاده مشترک از حساب مدیر اصلی، می‌توان برای افراد مختلف حساب کاربری جداگانه با سطح دسترسی متناسب ایجاد کرد.
این کار علاوه بر امنیت بیشتر، مشخص می‌کند هر شخص چه دسترسی‌ای دارد و چه تغییراتی می‌تواند انجام دهد.
برای بررسی دقیق‌تر مدیریت حساب‌ها و سطح دسترسی کاربران، مقاله (مدیریت دسترسی کاربران چگونه انجام می‌شود؟) را ببینید.
راهنمای لینک داخلی
مدیریت دسترسی کاربران چگونه انجام می‌شود
مقصد: مقاله شماره ۶ دسته نهم.
آیا حساب‌های کاربری قدیمی باید حذف شوند؟
اگر حسابی دیگر مورد استفاده نیست، بهتر است وضعیت آن بررسی شود.
حساب‌های قدیمی طراح، توسعه‌دهنده، کارمند قبلی یا افراد دیگری که دیگر مسئولیتی در سایت ندارند، در صورت باقی ماندن می‌توانند یک مسیر دسترسی غیرضروری ایجاد کنند.
البته حذف حساب باید با دقت انجام شود؛ زیرا ممکن است حساب موردنظر مالک محتوا یا سفارش‌های قبلی باشد.
در چنین شرایطی باید ابتدا مالکیت محتوا و اطلاعات بررسی و در صورت نیاز حساب به کاربر دیگری منتقل شود.
افزونه‌ها و سرویس‌های نصب‌شده هنگام تحویل چه اهمیتی دارند؟
در زمان تحویل بهتر است فهرستی از افزونه‌ها، قالب‌ها و سرویس‌های اصلی سایت بررسی شود.
مواردی مانند:
* افزونه‌های فعال
* افزونه‌های غیرفعال
* قالب فعال
* قالب‌های اضافی
* افزونه‌های دارای حساب کاربری
* سرویس‌هایی که مجوز یا اشتراک دارند
* سرویس‌های متصل به سایت
باید شناخته شوند.
وجود افزونه یا سرویس غیرضروری می‌تواند مدیریت سایت را پیچیده‌تر کند و در صورت به‌روزرسانی نشدن، ریسک امنیتی ایجاد کند.
بنابراین تحویل سایت فرصت مناسبی برای شناسایی موارد اضافی و تعیین وضعیت آن‌هاست.
آیا وردپرس باید قبل از تحویل به‌روزرسانی شود؟
بهتر است وضعیت نسخه وردپرس، قالب و افزونه‌های مورد استفاده پیش از تحویل بررسی شود.
به‌روزرسانی‌ها ممکن است شامل اصلاحات امنیتی، رفع خطا و بهبود سازگاری باشند؛ اما انجام به‌روزرسانی بدون بررسی سازگاری نیز می‌تواند باعث ایجاد مشکل در سایت شود.
بنابراین بهتر است پیش از به‌روزرسانی از سایت نسخه پشتیبان تهیه شود و پس از آن عملکرد بخش‌های مهم سایت بررسی شود.
برای مطالعه بیشتر درباره اهمیت این موضوع، مقاله (به‌روزرسانی وردپرس و افزونه‌ها چرا اهمیت دارد؟) را ببینید.
راهنمای لینک داخلی
به‌روزرسانی وردپرس و افزونه‌ها چرا اهمیت دارد؟
مقصد: مقاله شماره ۴ دسته نهم.
آیا قبل از تحویل باید از سایت بکاپ تهیه شود؟
تهیه نسخه پشتیبان یکی از اقدامات مهم پیش از تغییرات نهایی است.
اگر بعد از تحویل مشکلی در سایت ایجاد شود، داشتن نسخه پشتیبان می‌تواند امکان بازگردانی اطلاعات و فایل‌های سایت را فراهم کند.
اما صرفاً داشتن یک فایل با نام «Backup» کافی نیست. باید مشخص باشد نسخه پشتیبان مربوط به چه زمانی است، چه بخش‌هایی را شامل می‌شود و در صورت نیاز چگونه باید بازیابی شود.
برای آشنایی کامل‌تر با این موضوع، مقاله (بکاپ سایت چیست و چرا ضروری است؟) را مطالعه کنید.
راهنمای لینک داخلی
بکاپ سایت چیست و چرا ضروری است؟
مقصد: مقاله شماره ۵ دسته نهم.
آیا نسخه پشتیبان باید روی همان هاست نگهداری شود؟
نگهداری تنها نسخه پشتیبان در همان محیطی که سایت قرار دارد، ریسک خاص خود را دارد.
اگر سرور، هاست یا اطلاعات سایت دچار مشکل شود، ممکن است نسخه پشتیبان موجود در همان محیط نیز قابل استفاده نباشد.
به همین دلیل، برای سایت‌های مهم بهتر است علاوه بر نسخه‌ای که ممکن است روی سرور نگهداری شود، نسخه پشتیبان دیگری نیز در یک محل جداگانه و قابل دسترس نگهداری شود.
روش مناسب نگهداری و تعداد نسخه‌های پشتیبان باید بر اساس اهمیت سایت و میزان تغییر اطلاعات تعیین شود.
اطلاعات حساس سایت هنگام تحویل چگونه منتقل شوند؟
اطلاعاتی مانند رمز عبور، کلیدهای دسترسی، اطلاعات اتصال سرویس‌ها و سایر داده‌های حساس نباید بدون توجه به امنیت در اختیار افراد قرار گیرند.
بهتر است روش انتقال این اطلاعات به‌گونه‌ای انتخاب شود که افراد غیرمجاز نتوانند به آن‌ها دسترسی پیدا کنند.
همچنین پس از اتمام فرآیند تحویل، اگر اطلاعاتی صرفاً برای مرحله طراحی در اختیار شخص دیگری بوده است، بهتر است رمز یا کلید مربوطه تغییر کند.
هدف این نیست که تحویل سایت پیچیده شود؛ هدف این است که اطلاعات حساس بدون کنترل و برای مدت نامحدود در اختیار افراد باقی نمانند.
آیا دسترسی به هاست و دامنه باید بررسی شود؟
بله.
هاست و دامنه از مهم‌ترین دارایی‌های فنی سایت هستند و دسترسی به آن‌ها می‌تواند امکان تغییر یا مدیریت بخش‌های اساسی سایت را فراهم کند.
در زمان تحویل بهتر است مشخص شود:
* حساب مالک دامنه در اختیار چه کسی است؟
* اطلاعات ورود به پنل هاست در اختیار مالک قرار گرفته است؟
* ایمیل بازیابی حساب‌ها متعلق به چه کسی است؟
* شماره یا روش بازیابی حساب‌ها به چه شخصی وابسته است؟
* آیا شخص دیگری همچنان دسترسی مدیریتی دارد؟
این موارد باید قبل از پایان پروژه بررسی شوند، نه زمانی که کسب‌وکار با یک مشکل فوری مواجه شده است.
ایمیل مالک سایت چه نقشی در امنیت دارد؟
ایمیل مورد استفاده برای مدیریت حساب‌های اصلی اهمیت زیادی دارد.
اگر ایمیل ثبت‌شده برای دامنه، هاست یا سرویس‌های مهم متعلق به طراح سایت باشد، ممکن است مالک کسب‌وکار برای بازیابی حساب یا دریافت اعلان‌های مهم به او وابسته شود.
بهتر است ایمیل اصلی حساب‌های مالکیتی متعلق به خود کسب‌وکار باشد و امکان بازیابی آن نیز تحت کنترل مالک قرار داشته باشد.
برای آشنایی بیشتر با اهمیت این موضوع، مقاله (ایمیل اختصاصی برای مدیریت سایت چه اهمیتی دارد؟) را مطالعه کنید.
راهنمای لینک داخلی
ایمیل اختصاصی برای مدیریت سایت چه اهمیتی دارد؟
مقصد: مقاله شماره ۴ دسته پنجم.
احراز هویت دومرحله‌ای را قبل از تحویل بررسی کنیم؟
اگر سرویس موردنظر از احراز هویت دومرحله‌ای پشتیبانی می‌کند، بهتر است وضعیت آن بررسی شود.
احراز هویت دومرحله‌ای می‌تواند یک لایه امنیتی اضافه برای حساب‌های مهم ایجاد کند؛ زیرا ورود فقط به دانستن رمز عبور وابسته نخواهد بود.
با این حال، فعال‌سازی آن باید به‌گونه‌ای انجام شود که روش بازیابی حساب نیز تحت کنترل مالک باشد.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مقاله (ورود دو مرحله‌ای چیست و چرا باید فعال باشد؟) را ببینید.
راهنمای لینک داخلی
ورود دو مرحله‌ای چیست و چرا باید فعال باشد؟
مقصد: مقاله شماره ۵ دسته پنجم.
آیا باید فهرست اطلاعات تحویل‌شده تهیه شود؟
بله، تهیه یک فهرست مشخص می‌تواند فرآیند تحویل را بسیار شفاف‌تر کند.
برای مثال می‌توان موارد زیر را در فهرست تحویل ثبت کرد:
* دامنه و اطلاعات مالکیت
* هاست و اطلاعات دسترسی
* حساب مدیریت وردپرس
* حساب‌های کاربران
* ایمیل‌های مدیریتی
* افزونه‌ها و قالب‌های مهم
* سرویس‌های متصل
* نسخه پشتیبان
* اطلاعات مربوط به مجوزهای نرم‌افزاری
* مستندات فنی موردنیاز
* وضعیت پشتیبانی پس از تحویل
این فهرست کمک می‌کند مشخص باشد چه چیزی تحویل شده و چه چیزی همچنان نیاز به تعیین تکلیف دارد.
بعد از تحویل سایت چه چیزهایی باید کنترل شوند؟
تحویل پروژه پایان کار امنیتی سایت نیست.
پس از تحویل باید مشخص باشد چه کسی مسئول به‌روزرسانی، تهیه نسخه پشتیبان، بررسی خطاها، مدیریت کاربران و رسیدگی به رخدادهای امنیتی خواهد بود.
اگر مالک سایت قصد دارد نگهداری سایت را خودش انجام دهد، باید حداقل وظایف دوره‌ای را بشناسد.
برای آشنایی با این مرحله، مقاله (بعد از تحویل سایت چه کارهایی باید به‌صورت دوره‌ای انجام شود؟) را مطالعه کنید.
راهنمای لینک داخلی
بعد از تحویل سایت چه کارهایی باید به‌صورت دوره‌ای انجام شود؟
مقصد: مقاله شماره ۹ دسته نهم.
چک‌لیست امنیتی تحویل سایت
پیش از پایان فرآیند تحویل می‌توان این موارد را بررسی کرد:
* مالک دامنه مشخص است.
* مالک حساب هاست مشخص است.
* ایمیل‌های بازیابی تحت کنترل مالک هستند.
* حساب‌های مدیریتی وردپرس بررسی شده‌اند.
* کاربران غیرضروری حذف یا غیرفعال شده‌اند.
* سطح دسترسی کاربران بررسی شده است.
* رمزهای عبور اصلی قابل تغییر هستند.
* احراز هویت دومرحله‌ای، در صورت پشتیبانی، بررسی شده است.
* افزونه‌ها و قالب‌های فعال بررسی شده‌اند.
* سرویس‌های متصل به سایت شناسایی شده‌اند.
* نسخه پشتیبان تهیه شده است.
* محل نگهداری نسخه پشتیبان مشخص است.
* اطلاعات حساس به شکل امن منتقل شده‌اند.
* مسئولیت نگهداری و پشتیبانی بعد از تحویل مشخص شده است.
* فهرست اقلام تحویل‌شده ثبت شده است.
تحویل سایت؛ پایان پروژه یا شروع نگهداری؟
تحویل سایت را نباید صرفاً آخرین مرحله طراحی دانست.
یک سایت پس از راه‌اندازی همچنان به مدیریت دسترسی‌ها، به‌روزرسانی، پشتیبان‌گیری و بررسی وضعیت امنیتی نیاز دارد.
به همین دلیل، بهتر است در زمان تحویل از ابتدا مشخص شود چه کسی مسئول نگهداری سایت است، چه دسترسی‌هایی باید باقی بمانند و در صورت بروز مشکل چه فرآیندی برای رسیدگی وجود دارد.
امنیت سایت زمانی قابل اتکا‌تر است که مسئولیت‌ها، دسترسی‌ها و فرآیندهای نگهداری آن مشخص باشند؛ نه اینکه همه چیز به اطلاعاتی وابسته باشد که فقط در اختیار طراح یا یک فرد خاص قرار گرفته است.
جمع‌بندی
تحویل امن سایت یعنی مالک کسب‌وکار در پایان پروژه فقط یک سایت آماده دریافت نکند؛ بلکه کنترل واقعی دارایی‌ها، حساب‌ها و دسترسی‌های مرتبط با آن را نیز در اختیار داشته باشد.
بررسی دامنه و هاست، حساب‌های مدیریتی، کاربران، رمزهای عبور، ایمیل‌های بازیابی، سرویس‌های متصل، نسخه‌های پشتیبان و مسئولیت نگهداری از مهم‌ترین مواردی هستند که باید در این مرحله مشخص شوند.
همچنین دسترسی طراح یا پشتیبان فنی لزوماً نباید به‌طور کامل حذف شود؛ اما باید مشخص باشد این دسترسی چرا وجود دارد، چه سطحی دارد و چگونه مدیریت می‌شود.
در نهایت، یک تحویل حرفه‌ای باید به شکلی انجام شود که بعد از پایان پروژه، مالک سایت برای مدیریت دارایی‌های اصلی خود به یک فرد یا شرکت خاص وابسته نباشد و وضعیت دسترسی‌ها و مسئولیت‌های فنی نیز روشن باشد.
